Deprem, yalnızca yetişkinleri değil çocukları da derinden etkileyen travmatik yaşantılardan biridir. Özellikle çocuklar için deprem; güven duygusunu sarsan, belirsizlik yaratan ve anlamlandırılması zor bir deneyim olabilir. Bu nedenle deprem sonrasında çocukların verdiği tepkileri doğru değerlendirmek ve onlara uygun şekilde yaklaşmak büyük önem taşır.
Bakırköy, Florya ve Yeşilköy bölgelerinde çocuklarla çalışan bir uzman psikolog olarak, deprem sonrasında ailelerden en sık duyduğum sorulardan biri şudur: "Çocuğum depremden etkilenmiş olabilir mi?"
Çocukların dünyaya dair temel güven duygusu yaşamın ilk yıllarında gelişir. Özellikle 0-3 yaş döneminde çocuk, bakım veren kişinin tutumları sayesinde "Dünya güvenli bir yer mi?" sorusunun cevabını oluşturur. Deprem gibi beklenmedik olaylarda çocuklar, yaşananları anlamlandırmak için öncelikle anne ve babalarının tepkilerine bakarlar. Ebeveyn sakin kalabiliyor, güven veriyor ve çocuğun duygularını düzenlemesine yardımcı oluyorsa çocuk da yaşanan olayı daha sağlıklı şekilde işlemleyebilir.
Ancak anne ve baba yoğun panik, çaresizlik veya umutsuzluk içindeyse çocuk bu duyguları kolaylıkla hisseder. Çünkü çocuklar yalnızca söylenenleri değil; ses tonunu, mimikleri ve davranışları da dikkatle takip eder.
Deprem sonrasında bazı çocuklar yaşadıkları korkuyu açıkça ifade ederken bazıları bunu davranışlarıyla göstermeye başlayabilir. Her çocuğun tepkisi farklıdır. Kimi çocuk birkaç gün içinde normale dönerken, bazı çocuklarda etkiler haftalar hatta aylar boyunca devam edebilir.
Deprem Sonrasında Çocuklarda Görülebilen Belirtiler
• Sık ağlama ve huzursuzluk
• Ani öfke patlamaları veya saldırgan davranışlar
• Daha önce görülmeyen davranış değişiklikleri
• Dikkat ve odaklanma problemleri
• Uykuya dalmakta zorlanma
• Kabuslar görme
• Gece sık uyanma
• Anne babadan ayrı kalmak istememe
• Yalnız uyuyamama
• Kreşe veya okula gitmek istememe
• Parmak emme, tırnak yeme gibi davranışlarda artış
• Yaşından daha küçük davranışlar sergileme
• Karın ağrısı, mide bulantısı, baş ağrısı gibi fiziksel şikayetler
• Sessizleşme ve içine kapanma
• Deprem hakkında konuşmaktan kaçınma
Bu belirtilerin bir kısmı deprem sonrasında görülebilecek doğal stres tepkileridir. Ancak belirtiler uzun süre devam ediyor ve çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa profesyonel destek almak önemlidir.
Çocuklarla Deprem Hakkında Nasıl Konuşulmalı?
Çocuklar anlamlandıramadıkları şeylerden korkarlar. Bu nedenle deprem hakkında yaşlarına uygun, sade ve dürüst açıklamalar yapmak gerekir.
Çocuğa depremi anlatırken bunun doğanın bir parçası olduğunu ifade etmek faydalıdır. Örneğin; yağmurun yağması, rüzgarın esmesi veya şimşeğin çakması gibi depremin de doğal bir olay olduğu anlatılabilir.
Çocuğun sorularından kaçmak yerine onları cevaplamak gerekir. "Bunu konuşmayalım" demek yerine çocuğun merak ettiği noktalar açıklanmalıdır.
Özellikle küçük yaş gruplarında çocuklar aynı soruları tekrar tekrar sorabilirler. Bu durum olayın zihinde işlenmeye çalışıldığını gösterir. Sabırla cevap vermek, çocuğun yaşadığı deneyimi anlamlandırmasına yardımcı olur.
Çocuklara Söylenmemesi Gerekenler
Deprem gibi doğal afetleri ceza, günah veya korkutma aracı olarak kullanmamak gerekir.
• "Ders çalışmazsan deprem olur."
• "Yaramazlık yaptığın için başımıza bunlar geldi."
• "Bu bir ceza."
• "Dünyanın sonu geliyor."
gibi ifadeler çocuklarda yoğun suçluluk ve korku duygularına neden olabilir.
Bazı çocuklar deprem sonrasında yaşananları kendi davranışlarıyla ilişkilendirebilir. Özellikle okul öncesi dönemde çocuklar olayların merkezinde kendilerini görmeye eğilimlidir. Bu nedenle depremle kendi davranışları arasında bağlantı kurabilirler.
Bu noktada çocuğa açık bir şekilde şu mesaj verilmelidir:
"Deprem senin yaptığın ya da yapmadığın hiçbir şey yüzünden olmadı. Bunun seninle ilgisi yok. Sen suçlu değilsin."
Çocuğa Güven Nasıl Verilir?
Deprem sonrasında çocukların en büyük ihtiyacı güven duygusudur.
Bu nedenle:
• Çocuğun duygularını küçümsemeyin.
• "Korkacak bir şey yok" demek yerine "Korkmuş olabilirsin, seni anlıyorum" deyin.
• Fiziksel temas kurun.
• Sarılın, elini tutun.
• Günlük rutinleri mümkün olduğunca koruyun.
• Birlikte vakit geçirin.
• Sorularını sabırla cevaplayın.
Çocuğun korkusunu tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, korkusuyla baş etmesine yardımcı olmak daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir çocuk psikoloğundan destek almak faydalı olabilir:
• Belirtiler birkaç haftadan uzun sürüyorsa
• Uyku ve beslenme düzeni ciddi şekilde bozulduysa
• Okula gitmek istemiyorsa
• Sürekli deprem korkusuyla yaşıyorsa
• Sosyal ilişkilerden uzaklaşmaya başladıysa
• Yoğun kaygı ve korku günlük yaşamını etkiliyorsa
Deprem gibi afetler hem çocuklar hem de yetişkinler için zorlayıcı deneyimlerdir. Ancak doğru yaklaşım, güven veren bir aile ortamı ve gerektiğinde alınan profesyonel destek sayesinde çocuklar yaşadıkları bu süreci çok daha sağlıklı şekilde atlatabilirler. Unutmayalım ki çocuklar yaşanan olaylardan çok, yaşanan olaylar karşısında kendilerini ne kadar güvende hissettiklerini hatırlarlar.
