Çocuğunuzun dikkatini toplamakta zorlandığını, sık sık unutkanlık yaşadığını, başladığı işi tamamlayamadığını ya da yerinde durmakta güçlük çektiğini fark ediyorsanız, aklınıza ilk gelen sorulardan biri şu olabilir: “Acaba dikkat eksikliği mi var?”
Gerçekten de Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk döneminde en sık karşılaşılan nörogelişimsel durumlardan biridir. Ancak her dikkat dağınıklığı ya da hareketlilik mutlaka DEHB anlamına gelmez. Bazen kaygı, bazen öğrenme güçlüğü, bazen de duygusal zorlanmalar benzer belirtiler yaratabilir. Bu nedenle doğru değerlendirme, sürecin en önemli adımıdır.
Uzman Psikolog Müberra Sabuncu olarak Bakırköy’de çocuklar ve ailelerle çalışırken, dikkat ve odaklanma güçlüklerinin yalnızca akademik başarıyı değil; çocuğun özgüvenini, sosyal ilişkilerini ve aile içi dengeyi de doğrudan etkilediğini sıklıkla gözlemliyorum. Doğru destekle bu sürecin çok daha sağlıklı yönetilebildiğini bilmek ise aileler için önemli bir umut kaynağıdır.
DEHB, çocuğun “istemediği için” odaklanamadığı bir durum değildir. Beynin dikkat, dürtü kontrolü, planlama ve organize olma gibi becerilerden sorumlu alanlarının farklı çalışmasıyla ilişkilidir. Özellikle yönetici işlevler olarak adlandırılan bu beceriler; bir işe başlama, sürdürme, sırasını bekleme, dikkatini yönlendirme ve davranışlarını kontrol etme gibi günlük yaşamın temel parçalarını oluşturur.
Bazı çocuklarda dikkat eksikliği daha ön plandadır. Bu çocuklar genellikle dalgın görünür, sık eşya kaybeder, yönergeleri tamamlamakta zorlanır ve detayları kaçırabilir. Dışarıdan “sakin” görünseler bile zihinsel olarak oldukça dağınık olabilirler.
Bazı çocuklarda ise hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgindir. Yerinde oturamama, sürekli hareket etme, söz kesme, sırasını beklemekte zorlanma ya da düşünmeden davranma gibi belirtiler daha sık görülür. En sık karşılaştığımız tablo ise bu iki alanın birlikte görüldüğü karma tiptir.
Özellikle okul döneminde DEHB belirtileri daha görünür hale gelir. Ders sırasında dikkatini sürdürememek, ödevleri tamamlayamamak, öğretmen tarafından sık sık uyarılmak ya da arkadaş ilişkilerinde zorlanmak zamanla çocuğun kendilik algısını etkileyebilir.
“Ben yapamıyorum.”
“Ben zaten unutuyorum.”
“Ben başarısızım.”
gibi düşünceler, çocuğun yalnızca akademik değil duygusal dünyasında da derin izler bırakabilir. Bu nedenle DEHB’de erken farkındalık ve doğru müdahale büyük önem taşır.
Bakırköy’de uyguladığımız DEHB değerlendirme programı, yalnızca belirtilere bakmakla sınırlı değildir. Öncelikle çocuğun gelişim öyküsü, okul performansı, aile gözlemleri ve öğretmen geri bildirimleri birlikte ele alınır. Gerektiğinde MOXO dikkat testi, WISC-4, CAS gibi bilimsel değerlendirme araçlarından yararlanılarak çocuğun dikkat profili, bilişsel kapasitesi ve yönetici işlev becerileri kapsamlı biçimde değerlendirilir.
Bu değerlendirme sürecinin amacı yalnızca “tanı koymak” değildir. Asıl amaç, çocuğun güçlü yönlerini görmek ve zorlandığı alanları net biçimde anlamaktır. Çünkü her çocuk farklıdır; aynı DEHB tanısını taşıyan iki çocuk bile tamamen farklı destek ihtiyaçlarına sahip olabilir.
DEHB programı kapsamında çocuğun ihtiyaçlarına göre farklı destek alanları planlanabilir. Dikkat becerilerini güçlendirmeye yönelik bilişsel çalışmalar, dürtü kontrolünü destekleyen yapılandırılmış uygulamalar, ebeveyn danışmanlığı ve okul iş birliği bu sürecin önemli parçalarıdır.
Bazı çocuklarda Attentioner Dikkat Güçlendirme Programı, bazı çocuklarda ise yönetici işlev becerilerini destekleyen özel bilişsel müdahale programları oldukça etkili olabilir.
Ailelerin bu süreçte en sık yaşadığı zorluklardan biri, çocuğun davranışlarını yanlış yorumlamaktır.
“Neden biraz daha dikkatli olmuyorsun?”
“Kaç kere söyledim!”
“Biraz çabalasan yaparsın.”
gibi ifadeler çoğu zaman çocuğun motivasyonunu artırmaz; aksine suçluluk ve yetersizlik hissini güçlendirir. Oysa DEHB’li çocuklar çoğu zaman zaten yeterince çabalıyordur, yalnızca beyinlerinin çalışma biçimi farklıdır.
Ev içinde oluşturulacak küçük düzenlemeler bile büyük fark yaratabilir. Sabit rutinler, kısa görevler, görsel planlar, mola aralıkları ve olumlu pekiştirme, çocuğun günlük yaşamını önemli ölçüde kolaylaştırabilir. Ebeveynin çocuğun güçlü yönlerini fark etmesi ve yalnızca eksiklerine odaklanmaması, özgüven gelişimi açısından son derece değerlidir.
Bakırköy psikolog desteği arayan aileler için en önemli mesajım şu olur: DEHB bir eksiklik değil, farklı bir işleyiştir. Doğru anlaşıldığında ve uygun şekilde desteklendiğinde çocuklar potansiyellerini güçlü biçimde ortaya koyabilirler. Yaratıcılık, enerji, hızlı düşünme ve ilgi duydukları alanlarda yoğun odaklanma; bu çocukların en dikkat çekici güçlü yanları olabilir.
Uzman Psikolog Müberra Sabuncu olarak Bakırköy’de yürüttüğüm değerlendirme ve danışmanlık süreçlerinde, çocuğun yalnızca dikkat sorununa değil; duygusal ihtiyaçlarına, aile dinamiklerine ve okul yaşamına bütüncül olarak bakmayı önemsiyorum. Çünkü bazen doğru destek yalnızca dikkat becerilerini değil, çocuğun kendine olan inancını da yeniden inşa eder.
Unutulmamalıdır ki dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu erken fark edildiğinde ve doğru bir programla desteklendiğinde, çocukların hem akademik hem sosyal hem de duygusal gelişimleri çok daha sağlıklı ilerleyebilir. Bazen bir değerlendirme, yalnızca bir sorunun adını koymak değil; çocuğun kendini daha iyi anlamasının da başlangıcıdır.
