Okullarda yaşanan şiddet olayları çocukları, aileleri, eğitimcileri ve toplumun tamamını derinden etkiler. Böyle zamanlarda yalnızca yaşanan olayın sonucuna değil; çocukların ve gençlerin duygusal ihtiyaçlarının ne kadar erken fark edildiğine, aile içindeki iletişime, okul ortamına ve dijital dünyadaki etkileşimlerine de bakmamız gerekir.
Ancak önemli bir noktayı baştan vurgulamak gerekir: Bir ergenin öfkeli olması, yalnız kalmayı tercih etmesi, teknolojiyle fazla zaman geçirmesi veya akranlarından farklı görünmeye çalışması tek başına şiddete yöneleceği anlamına gelmez. Şiddet davranışları çoğunlukla tek bir nedenden değil; bireysel, ailesel, sosyal, okul kaynaklı ve çevresel birçok etkenin bir araya gelmesinden doğar.
Ergenlik döneminde farklılaşma ve aidiyet ihtiyacı
Ergenlik; kimliğin şekillendiği, “Ben kimim?”, “Nereye aitim?” ve “Diğerleri beni nasıl görüyor?” sorularının önem kazandığı bir dönemdir. Gençler bir yandan ailelerinden bağımsızlaşmaya çalışırken diğer yandan bir gruba ait olmak, kabul görmek ve görünür olmak ister.
Bazı ergenler farklılıklarını ilgi alanlarıyla, kıyafetleriyle, düşünceleriyle veya üretimleriyle ortaya koyarken bazıları dikkat çekmek için daha riskli davranışlara yönelebilir. Akran grubunda kabul görme isteği, güçlü görünme çabası, aşağılanmaktan kaçınma veya sosyal çevrede statü kazanma arzusu; sağlıklı sınırlar kurulmadığında zarar verici davranışları destekleyebilir.
Burada sorun farklı olma isteği değildir. Asıl dikkat edilmesi gereken, ergenin kendisini göstermek ve kabul görmek için hangi yolları seçtiğidir. Başkalarını korkutmak, tehdit etmek, aşağılamak veya zarar verici davranışları güç göstergesi olarak sunmak sağlıklı bir farklılaşma biçimi değildir.
Teknoloji ergen davranışlarını nasıl etkileyebilir?
Teknoloji, ergenlerin öğrenmesini, sosyalleşmesini ve kendilerini ifade etmesini destekleyebilir. Ancak kontrolsüz ve rehbersiz kullanım; şiddet içeriklerine tekrar tekrar maruz kalma, çevrim içi zorbalık, nefret söylemleri, tehlikeli gruplar ve zarar verici davranışların normalleştirilmesi gibi riskler de taşıyabilir.
Bazı dijital ortamlar, dikkat çeken uç davranışları daha görünür hâle getirebilir. Beğeni, paylaşım ve takipçi kazanma isteği; ergenin gerçek hayatta kabul görmeyecek davranışları çevrim içi ortamda denemesine veya başkalarını taklit etmesine yol açabilir. Özellikle yalnız hisseden, dışlanan veya öfkesini ifade etmekte zorlanan bir genç, kendisini kabul eden zararlı çevrim içi topluluklara daha kolay bağlanabilir.
Bununla birlikte, teknoloji kullanımını tek başına şiddetin nedeni olarak görmek doğru değildir. Önemli olan çocuğun internette ne kadar zaman geçirdiği kadar; hangi içeriklerle karşılaştığı, kimlerle iletişim kurduğu, bu deneyimlerin onda nasıl duygular oluşturduğu ve çevrim dışındaki yaşamının nasıl ilerlediğidir.
Ebeveynler hangi değişimleri takip etmeli?
Ebeveyn izlemi yalnızca telefon kontrolü yapmak anlamına gelmez. Çocuğun günlük hayatındaki değişimleri fark etmek, onunla düzenli iletişim kurmak ve yargılanmadan konuşabileceği bir ilişki oluşturmak daha koruyucu bir yaklaşımdır.
Aşağıdaki değişimlerin uzun süre devam etmesi veya birkaçının birlikte görülmesi daha yakından değerlendirilmelidir:
-
Öfke patlamalarının belirgin biçimde artması
-
İnsanları korkutmayı veya zarar vermeyi güç göstergesi olarak anlatması
-
Tekrarlayan tehdit içerikli sözler kullanması
-
Okul başarısında ve devamlılığında ani değişiklikler yaşanması
-
Arkadaş çevresinden ve aileden belirgin biçimde uzaklaşması
-
Yoğun akran zorbalığına maruz kalması ya da başkalarına zorbalık yapması
-
Uyku düzeninde ve günlük alışkanlıklarda belirgin değişiklikler görülmesi
-
Şiddet içeriklerine olağan dışı ve sürekli bir ilgi göstermesi
-
Çevrim içi gruplar, paylaşımlar veya mesajlaşmalar sonrasında davranışlarının belirgin biçimde değişmesi
-
Kurallara karşı çıkmanın ötesinde, başkalarının güvenliğini önemsemeyen davranışların ortaya çıkması
Bu belirtilerden biri tek başına kesin bir sonuca işaret etmez. Önemli olan değişimin süresi, şiddeti, günlük yaşamı nasıl etkilediği ve diğer davranışlarla birlikte nasıl bir örüntü oluşturduğudur.
Telefonu gizlice kontrol etmek yerine iletişim kurun
Ebeveynlerin kaygıyla çocuğun bütün dijital alanlarını gizlice takip etmeye çalışması, güven ilişkisinin zarar görmesine neden olabilir. Bunun yerine yaşına uygun, açık ve önceden belirlenmiş kurallar oluşturulmalıdır.
Çocuğa şu sorular yöneltilebilir:
-
“İnternette seni rahatsız eden bir şeyle karşılaştın mı?”
-
“Takip ettiğin kişiler sana nasıl hissettiriyor?”
-
“Arkadaş grubunda kabul görmek için istemediğin bir şey yaptığın oluyor mu?”
-
“Birisi sana veya başka birine zarar vermekten söz ederse ne yaparsın?”
-
“Seni yargılamadan dinlememi istediğin bir konu var mı?”
Bu sorular sorgulayıcı bir ses tonuyla değil, anlamaya çalışan bir yaklaşımla sorulmalıdır. Ergen konuşmak istemediğinde hemen zorlamak yerine, konuşmaya hazır olduğunda yanında olunacağı hissettirilmelidir.
Aileler hangi önlemleri alabilir?
1. Dijital kuralları birlikte belirleyin
Telefonun kullanılacağı saatler, gece cihazların bırakılacağı yer, yaşa uygun içerikler ve gizlilik ayarları birlikte konuşulmalıdır. Kurallar yalnızca ergene uygulanmamalı; yetişkinler de sağlıklı teknoloji kullanımı konusunda örnek olmalıdır.
2. İçerikle birlikte duyguyu da takip edin
“Ne izliyorsun?” sorusunun yanında “İzlediklerin sana nasıl hissettiriyor?” sorusu da sorulmalıdır. Bir içerik, oyun veya çevrim içi grup ergende yoğun öfke, korku ya da düşmanlık oluşturuyorsa bu değişim önemsenmelidir.
3. Şiddeti küçümsemeyin ve normalleştirmeyin
“Ergendir, söyler”, “Sadece şaka yapıyor” veya “Dikkat çekmeye çalışıyor” diyerek tekrarlayan tehditleri geçiştirmek doğru değildir. Şiddet içerikli ifadeler sakin biçimde ele alınmalı; ne demek istediği, bir planının bulunup bulunmadığı ve çevresinde güvenlik riski oluşturup oluşturmadığı değerlendirilmelidir.
4. Aşağılamadan sınır koyun
Hakaret etmek, başkalarının yanında utandırmak veya sürekli kıyaslamak; ergenin daha fazla içine kapanmasına ya da öfkesini büyütmesine neden olabilir. Sınırlar açık, tutarlı ve davranışa yönelik olmalıdır. Çocuğun kişiliği değil, kabul edilemez davranışı ele alınmalıdır.
5. Okulla düzenli iletişim kurun
Ebeveyn, öğretmen ve okul yönetimi arasında yalnızca sorun çıktığında değil, düzenli bilgi alışverişi yapılmalıdır. Devamsızlık, arkadaş ilişkileri, zorbalık, akademik değişimler ve sınıf içindeki davranışlar birlikte değerlendirilmelidir.
6. Aidiyet sağlayan sağlıklı alanlar oluşturun
Spor, sanat, gönüllülük, üretim ve ilgi alanlarına dayalı gruplar; ergenin kendisini sağlıklı biçimde ifade etmesine ve kabul gördüğü bir çevre oluşturmasına yardımcı olabilir. Amaç yalnızca boş zamanını doldurmak değil, güçlü yönlerini fark edebileceği ilişkiler kurmasını sağlamaktır.
7. Aile içindeki çatışma biçimine dikkat edin
Çocuklar yalnızca söylenenleri değil, yetişkinlerin öfkeyi nasıl yönettiğini de gözlemler. Ev içinde tehdit, aşağılama ve fiziksel güç yerine konuşma, mola verme, uzlaşma ve yardım isteme becerileri örneklenmelidir.
Ne zaman uzman desteği alınmalı?
Şiddet içerikli sözler tekrarlanıyorsa, tehditler belirli kişilere yöneliyorsa, saldırgan davranışlar artıyorsa, çocuk günlük işlevlerini sürdürmekte zorlanıyorsa veya okuldan gelen ciddi güvenlik bildirimleri varsa durum geciktirilmeden değerlendirilmelidir.
Aile, okul yönetimi ve uygun uzmanlar birlikte hareket etmelidir. Yakın ve somut bir güvenlik riski bulunuyorsa öncelik çocuğun ve çevresindeki kişilerin güvenliğini sağlamaktır; acil durumlarda 112 ile iletişime geçilmelidir.
Kontrol etmekten önce bağlantı kurmak
Ergenleri korumak yalnızca daha fazla denetim sağlamakla mümkün değildir. Çocuğun görüldüğünü, dinlendiğini ve zorlandığında yardım isteyebileceğini hissetmesi gerekir.
Ebeveynlerin görevi her davranışı kuşkuyla izlemek değil; değişimleri fark etmek, güvenli sınırlar oluşturmak, çocuğun dijital ve sosyal dünyasını tanımak ve gerektiğinde destek almaktır.
Şiddeti önlemenin en güçlü yollarından biri; çocukların duygularını ifade edebildiği, farklılıklarını zarar vermeden yaşayabildiği ve yardım istemenin güçsüzlük olarak görülmediği aile ve okul ortamları oluşturmaktır.
Uzman Psikolog ve Aile Danışmanı Müberra Sabuncu
